Św. Jakub Starszy został powołany przez Jezusa, razem ze swym bratem Janem, jako jeden z Jego pierwszych uczniów. Byli oni synami Zebedeusza i Salome. Pracowali jako rybacy i mieszkali nad Jeziorem Tyberiadzkim. Pochodzili z Betsaidy.
Jakub należał do uprzywilejowanych uczniów Pana Jezusa, którzy byli świadkami wskrzeszenia córki Jaira, przemienienia na Górze Tabor oraz modlitwy Jezusa w Ogrójcu. Żywe usposobienie Jakuba i Jana sprawiło, że Jezus nazwał ich „synami gromu”. Ewangelie wspominają o Jakubie Starszym 18 razy. Jakub poniósł śmierć męczeńską w 44 roku.
W średniowieczu powstała legenda mówiąca o tym, że zaraz po Zesłaniu Ducha Świętego, św. Jakub udał się do Hiszpanii. Apostoł jest pierwszym patronem Hiszpanii i Portugalii.
Relikwie św. Jakuba, jak podaje tradycja, miały zostać sprowadzone w VII wieku z Jerozolimy do Composteli w Hiszpanii. Nazwa Compostela wywodzi się od łacińskich słów campus stellae (pole gwiazdy). Hiszpańska nazwa Santiago znaczy zaś tyle co „święty Jakub”. Tak powstała nazwa miasta Santiago de Compostela. W wiekach średnich było to trzecie, po J e r o z o l i m i e i R z y m i e, sanktuarium chrześcijaństwa. Do grobu św. Jakuba pielgrzymowali m.in.: św. Franciszek z Asyżu, św. Katarzyna ze Sieny, św. Brygida Szwedzka, św. Ignacy z Loyoli.
W zbiorowej, chrześcijańskiej świadomości średniowiecza św. Jakub stał się symbolem nadziei, wychylenia życia ku przyszłości. Kodeks Kaliksta przypisywał św. Piotrowi – wiarę, św. Janowi – miłość, św. Jakubowi – n a d z i e j ę.
Kult św. Jakuba w Polsce
Kult św. Jakuba Starszego apostoła na ziemiach polskich był bardzo żywy od samego początku chrześcijaństwa. Największy udział w jego rozwoju od XI w. mieli benedyktyni, zaś od XIII w. dominikanie. Odkrycia archeologiczne muszli św. Jakuba w różnych częściach Polski oraz hiszpańskie źródła archiwalne potwierdzają obecność wielu pielgrzymów z Polski w Santiago de Compostela w dawnych wiekach.
Nic dziwnego, że mając w żywej pamięci apel Jana Pawła II wygłoszony w 1982 roku w Composteli, gremialnie zaczęto je reaktywować, gdy tylko zaistniały po temu formalne warunki. Ważne były tutaj dwie sprawy: doprowadzenie sieci dróg jakubowych (ponownie ich oznaczenie) do naszych zachodnich granic, co zbiegło się z faktyczną likwidacją przejść granicznych i możliwością pielgrzymowania bez paszportów – konsekwencją naszej akcesji do Unii Europejskiej w 2005 roku.
W latach 2005-2010 na terenie Polski przygotowano dla pielgrzymów z muszlą Jakuba ponad 2200 km oznakowanych odcinków tras.
Św. Jakub a Gdańsk
Kaplica św. Jakuba – historia i wyjątkowe dziedzictwo
Kaplica św. Jakuba to jedno z najstarszych i najbardziej niezwykłych miejsc związanych z kultem św. Jakuba na Pomorzu. Jej historia sięga 1423 roku, kiedy to bracia Wilhelm i Hennyng Winterfeld otrzymali ją od Rady Miasta. Wilhelm wraz z żoną ufundowali dwie wieczyste Msze święte oraz przekazali środki na utrzymanie dwóch kapelanów, co świadczy o ich głębokiej religijności i zaangażowaniu w rozwój życia duchowego w regionie.
Znaczenie kaplicy na przestrzeni wieków
W 1426 roku w kaplicy ułożono płytę nagrobną rodziny Winterfeldów, a w kolejnych latach do jej wnętrza trafiły cenne dzieła sztuki, w tym duży dyptyk (obecnie przechowywany w Muzeum Narodowym w Warszawie). Około 1500 roku kaplicę wzbogacono o mały dyptyk, który obecnie znajduje się w Muzeum Narodowym w Warszawie.
Kaplica przez wiele pokoleń pozostawała w rękach rodziny Winterfeldów, a od 1656 roku pełniła głównie funkcję kaplicy grobowej. To tutaj spoczął m.in. Gotfryd Lengnich, znany syndyk miejski, historyk Prus i prawa polskiego.
Dawniej w kaplicy przechowywano liczne paramenty liturgiczne, takie jak kielichy, pacyfikały, ornaty, świeczniki i mszały, co świadczy o jej dużym znaczeniu w życiu religijnym miasta.
Ołtarz św. Jakuba – arcydzieło gotyckiej rzeźby
Jednym z najcenniejszych elementów kaplicy był gotycki ołtarz św. Jakuba, wykonany po 1423 roku.
📌 Materiał:
- Rzeźby: drewno lipowe
- Szafa ołtarzowa i predella: drewno dębowe
📌 Wymiary:
- Szafa ołtarzowa: 205 x 193 cm
- Wysokość figur:
- św. Jakub – 195 cm
- Madonna z Dzieciątkiem – 178 cm
- św. Katarzyna – 182 cm
- Predella: 193 x 73 cm
Symbolika ołtarza
Ołtarz nawiązuje do patrona kaplicy – św. Jakuba. W jego centralnej części znajdują się trzy pełnoplastyczne rzeźby:
🔹 Święty Jakub – patron pielgrzymów, trzymający tradycyjne atrybuty związane z Camino de Santiago.
🔹 Madonna z Dzieciątkiem – symbol opieki Matki Bożej nad wiernymi.
🔹 Święta Katarzyna – ukazana z pokonanym cesarzem Maksencjuszem u stóp, co podkreśla triumf dobra nad złem.
Św. Katarzynie najprawdopodobniej brakowało pierwotnych atrybutów – miecza i koła, które były charakterystycznymi symbolami jej męczeństwa.
Szafa ołtarzowa opiera się na malowanej predelli, na której przedstawiono dwie ważne sceny:
✔️ Traditio legis – Chrystus przekazuje św. Piotrowi zwój, symbolizujący prawo i naukę Kościoła.
✔️ Traditio clavis – Chrystus wręcza św. Pawłowi klucze do bram raju.
Na bokach predelli umieszczono muszle św. Jakuba, co dodatkowo podkreślało pielgrzymkowy charakter kaplicy.
Kaplica św. Jakuba – dziedzictwo i duchowość
Kaplica św. Jakuba była miejscem modlitwy, pamięci i kultu świętego patrona pielgrzymów. Bogate wyposażenie oraz starannie wykonany ołtarz świadczyły o wysokim statusie fundatorów oraz o roli, jaką pełniła w życiu religijnym miasta.
Dziś historia kaplicy przypomina nam o dawnych tradycjach pielgrzymkowych i roli, jaką św. Jakub odgrywał w duchowości Pomorza. Jego kult trwa do dziś, a Pomorska Droga św. Jakuba przywraca dawną ideę wędrówki ku Santiago de Compostela.
Wizerunek św. Jakuba z mariackiego kościoła został wpisany w logo Bractwa św. Jakuba Apostoła w Gdańsku i promuje współczesne pielgrzymowanie szlakami do grobu św. Jakuba w Hiszpanii.
